नाना गेले… पण ‘आपला माणूस’ कायम राहील | नाना पाटेकर (१९५१–२०२६): एक श्रद्धांजली

नाना गेले… पण नाना संपले नाहीत.

आज सकाळी महाराष्ट्राला अशी बातमी मिळाली, जिच्यासाठी कोणाचंच मन तयार नव्हतं. ज्यांच्या आवाजाने पडदा हादरायचा आणि ज्यांच्या शांततेने काळीज पिळवटून निघायचं, ते नाना पाटेकर गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी, वयाच्या ७५ व्या वर्षी आपल्याला सोडून गेले. गोव्यातील दोना पावला येथील त्यांच्या घरी त्यांना तीव्र हृदयविकाराचा झटका आला. त्यांना तातडीने मणिपाल हॉस्पिटलमध्ये नेण्यात आलं, पण ते वाचू शकले नाहीत.

बॉलिवूडसाठी ते एक दिग्गज होते. देशासाठी एक ताकदीचे अभिनेते. पण आपल्यासाठी, प्रत्येक मराठी माणसासाठी, ते याहून साधे आणि याहून मोठे होते. ते होते आपले नाना. आपल्या घरचे.

आणि आज असं वाटतंय, जणू आपल्याच घरातलं कोणीतरी गेलं.

मुरुड-जंजिऱ्याचा विश्वनाथ

जगाने त्यांना ‘नाना’ म्हणून ओळखण्याआधी ते होते विश्वनाथ पाटेकर. १ जानेवारी १९५१ रोजी आजच्या रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे एका साध्या मराठी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. कोकणच्या किनाऱ्यावरचा एक मुलगा.

त्यांचे वडील कापडावर रंगकाम करण्याचा छोटा व्यवसाय चालवत. मुलाची नाटकं पाहायला त्यांना खूप आवडायचं, आणि ते नानांना नेहमी प्रोत्साहन देत. छोटा विश्वनाथ साधारण पाच वर्षांचा असल्यापासून अभिनय करत होता. रंगभूमी तेव्हाच त्याच्या रक्तात उतरली होती.

आणि मग, वयाच्या तेराव्या वर्षी, सगळं कोसळलं.

नानांनीच सांगितल्याप्रमाणे, वडिलांच्या जवळच्या एका व्यक्तीने कुटुंबाचं सगळं काही, अगदी मालमत्ताही, हिरावून घेतलं. कुटुंब मध्यमवर्गातून निम्न मध्यमवर्गात आणि मग गरिबीत ढकलं गेलं. आणि एका तेरा वर्षांच्या मुलाला कामाला बाहेर पडावं लागलं.

“अचानक, वयाच्या तेराव्या वर्षी मी काम करायला लागलो.” — नाना पाटेकर

क्षणभर विचार करा. ज्या वयात आपण परीक्षा आणि क्रिकेटच्या सामन्यांची चिंता करत होतो, त्या वयात नाना आपल्या कुटुंबासाठी भाकरी कमवत होते.

झेब्रा क्रॉसिंग ते रंगमंच

संघर्ष लवकर संपला नाही. पोट भरण्यासाठी नानांनी मिळेल ते काम केलं. मुंबईच्या रस्त्यांवर झेब्रा क्रॉसिंग रंगवले. चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवली, त्याच नायकांची, ज्यांच्या शेजारी ते एक दिवस उभे राहणार होते.

त्यांनी सर जे.जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट्समध्ये शिक्षण घेतलं, जाहिरात क्षेत्रात कमर्शियल आर्टिस्ट आणि व्हिज्युअलायझर म्हणून काम केलं, आणि पुन्हा पुन्हा त्या एका जागी परतत राहिले, जिथे ते खऱ्या अर्थाने जिवंत असायचे: मराठी रंगभूमी.

‘पुरुष’ आणि ‘हमीदाबाईची कोठी’ यांसारख्या नाटकांमधून, मराठी रंगभूमीवरच त्यांच्यातल्या आगीला आवाज मिळाला. त्यांच्या पहिल्या नाटकाचं दिग्दर्शन विजया मेहता यांनी केलं होतं. मराठी रंगभूमीने नानांना फक्त शिकवलं नाही, तर त्यांना घडवलं.

ज्या माणसाने कधी अनोळखी लोकांना चालण्यासाठी रस्त्यावर रेषा आखल्या, त्यानेच पुढे भारतीय सिनेमात स्वतःची एक अशी रेषा आखली, जी कोणीही ओलांडू शकलं नाही.

पडद्यावरची आग

१९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून नानांनी पदार्पण केलं आणि त्यानंतर मराठी चित्रपटांत छोट्या भूमिका केल्या. यश एका रात्रीत आलं नाही. ते कष्टानं आलं, नानांच्या पद्धतीनं.

आणि जेव्हा आलं, तेव्हा वादळासारखं आलं.

• परिंदा (१९८९): गुन्हेगारी जगतातल्या ‘अण्णा’च्या थरकाप उडवणाऱ्या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.
• प्रहार (१९९१): या चित्रपटाचं दिग्दर्शनही त्यांनी केलं, आणि त्यासाठी जवळपास तीन वर्षं भारतीय लष्करासोबत प्रशिक्षण घेतलं. त्यांना सैनिकाचा अभिनय करायचा नव्हता. त्यांना सैनिक व्हायचं होतं.
• क्रांतिवीर (१९९४): या चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यातलं क्लायमॅक्सचं भाषण आजही अंगावर काटा आणतं, त्यांनाही, जे तेव्हा जन्मलेही नव्हते.
• वेलकम (२००७): हळव्या मनाच्या गँगस्टर ‘उदय शेट्टी’च्या प्रेमात अख्खा देश पडला.
• नटसम्राट (२०१६): प्रत्येक मराठी घरासाठी ही एक भेट ठरली. आपल्यापैकी अनेकजण पहिल्यांदाच आई-वडिलांसोबत थिएटरमध्ये एकत्र रडले.

२०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने गौरवण्यात आलं. तरीही ते वर्षानुवर्षं अंधेरीतल्या एका साध्या वन-बीएचके घरात आपल्या आईसोबत राहिले. प्रसिद्धी त्यांच्या घरात कधी शिरली नाही. शिरली ती फक्त त्यांची मूल्यं.

आपल्या यशाकडे ते कसं पाहायचे, हे त्यांच्याच एका वाक्यातून कळतं:

“मी एक प्रिंटिंग प्रेस चालवतो, त्यातून मला भाकरी मिळते. लोणी मिळालंच, तर ते अभिनयातून मिळतं.”

शेवटच्या वर्षांतही ते थांबले नाहीत. ‘ओले आले’, ‘द व्हॅक्सिन वॉर’, ‘वनवास’, आणि २०२६ मधले ‘ओ रोमियो’ आणि ‘संकल्प’ ही वेब सीरिज. ती आग कधीच मंदावली नाही. एकदाही नाही.

खऱ्या आयुष्यातला सैनिक

‘प्रहार’च्या वेळी जे घडलं, त्याने नाना कायमचे बदलले. त्यांना टेरिटोरियल आर्मीमध्ये कॅप्टन म्हणून कमिशन मिळालं, आणि १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या वेळी ते मराठा लाइट इन्फंट्रीसोबत सेवेसाठी गेले. शूटिंगसाठी नाही. प्रसिद्धीसाठी नाही. देशासाठी.

पुढे त्यांना मानद लेफ्टनंट कर्नल हा दर्जा देण्यात आला. खरा गणवेश घातलेले अभिनेते फार थोडे. नानांनी तो घातला, आणि त्याच प्रामाणिकपणाने, ज्याने त्यांनी बाकी सगळं केलं.

न सांगितलेलं दुःख

पडद्यावरच्या त्या संतापी तरुणामागे एक असा माणूस होता, ज्याने खूप काही गमावलं होतं.

नाना फक्त २८ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचं हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झालं. त्यांचा पहिला मुलगा दुर्वास जन्मापासूनच आजारी होता, आणि अवघ्या अडीच वर्षांचा असताना तो गेला.

अनेक वर्षांनंतर, एका मुलाखतीत, नानांनी असं काहीतरी केलं, जे त्यांच्या पिढीतले फार थोडे पुरुष करतात. त्यांनी स्वतःची लाज कबूल केली. मुलगा जन्मला तेव्हा त्यांचा पहिला विचार त्या बाळाच्या वेदनेचा नव्हता, तर लोक काय म्हणतील याचा होता, नानाचा मुलगा असा कसा, हे त्यांनी मान्य केलं. त्यासाठी ते स्वतःला स्वार्थी म्हणाले.

असा प्रामाणिकपणा दुर्मिळ असतो. जगासमोर स्वतःचीच प्रतिमा मोडायला ताकद लागते. नानांकडे ती होती. त्यांना परिपूर्ण दिसायचं नव्हतं. त्यांना खरं दिसायचं होतं.

आणि २०१९ मध्ये, जेव्हा त्यांच्या आई निर्मला पाटेकर वयाच्या ९९ व्या वर्षी गेल्या, तेव्हा नानांनी ती स्त्री गमावली, जिच्यासोबत ते आयुष्यभर राहिले होते.

शेतकऱ्यांचे नाना

महाराष्ट्र जर कधीही काही विसरणार नसेल, तर ते हे आहे.

२०१५ मध्ये मराठवाड्याने एक भीषण दुष्काळ अनुभवला. पिकं जळली. विहिरी आटल्या. आणि कर्जाच्या ओझ्याखाली दबलेले शेतकरी आपलं आयुष्य संपवू लागले. देश चर्चा करत होता, तेव्हा नानांनी कृती केली.

आपले मित्र आणि सहकलाकार मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत त्यांनी नाम फाउंडेशन सुरू केलं. त्यांचं पहिलं पाऊल साधं आणि तातडीचं होतं: आत्महत्या केलेल्या प्रत्येक शेतकऱ्याच्या कुटुंबाला ₹१५,००० ची मदत, लातूर आणि उस्मानाबादमधील ११३ कुटुंबांपासून सुरुवात करून. फाउंडेशनचं बँक खातं उघडलं, त्याच दिवशी सामान्य लोकांनी जवळपास ₹८० लाख दान केले. कारण लोकांचा नानांवर विश्वास होता.

त्यांनी व्यवस्थेची वाट पाहिली नाही. त्यांचा संदेश साधा होता: सरकारला त्यांचं काम करू द्या, आपण आपलं करू.

पण नानांना माहीत होतं की पैसा ही फक्त मलमपट्टी आहे. म्हणून नाम फाउंडेशन मुळापर्यंत गेलं, अक्षरशः. गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त गावांमध्ये ४९२ ओढे आणि नद्या खोल आणि रुंद करण्यात आल्या. बीड जिल्ह्यातील आर्वी गावात आत्महत्याग्रस्त कुटुंबांतील मुलांसाठी एक निवासी शाळा उभारण्यात आली. बाधित कुटुंबांसाठी घरंही बांधल्याचं फाउंडेशनने नमूद केलं आहे.

आज रात्री मराठवाड्यात कुठेतरी एक मूल अशा शाळेत अभ्यास करत असेल, जी नानांमुळे उभी आहे. कुठेतरी एक शेतकरी अशा ओढ्यातलं पाणी पाहत असेल, जो दहा वर्षांपूर्वी कोरडा होता. हीच नानांची खरी फिल्मोग्राफी. आणि कोणताही पुरस्कार तिच्याएवढा मोठा नाही.

नानांनी शिकवलेलं

नाना कधीच सोपे नव्हते. ते फटकळ होते, तापट होते, आणि आपलं खासगी आयुष्य जपणारे होते. मनात जे असेल ते बोलायचे, मग त्याची किंमत मोजावी लागली तरी. पण त्या कठोरपणाखाली अशी मूल्यं होती, ज्यांच्याशी त्यांनी कधीच तडजोड केली नाही:

• साधेपणा. वन-बीएचकेमध्ये राहणारा आणि स्वतःचं जेवण स्वतः बनवणारा पद्मश्री.
• स्वाभिमान. “माझ्या चांगल्या वागणुकीसाठी मला इतरांच्या प्रमाणपत्राची गरज नाही,” असं ते एकदा म्हणाले होते. आणि त्यांनी कधी ते मागितलंही नाही.
• शॉर्टकटपेक्षा कष्ट. आपला मुलगा मल्हार याला चित्रपटसृष्टीत स्वतः लाँच करायला त्यांनी नकार दिला, असं म्हटलं जातं. त्यांच्या मते, वडिलांप्रमाणेच मुलानेही संघर्ष करून स्वतःची जागा कमवावी.
• मातीशी नातं. बॉलिवूडने त्यांना कितीही मोठं केलं, तरी मनाने ते कायम कोकण किनाऱ्यावरचा एक मराठी माणूसच राहिले.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आज श्रद्धांजली वाहताना नानांची तीव्रता, त्यांचं वेगळेपण आणि ठसा उमटवणारं अस्तित्व यांचा उल्लेख केला. हे शब्द नानांना अगदी शोभतात. पण आम्ही त्यात आणखी एक शब्द जोडू: माणुसकी.

आपला माणूस

२०१८ मध्ये नानांनी ‘आपला मानूस’ नावाच्या मराठी चित्रपटात काम केलं. आज ते शीर्षक जणू त्यांच्यासाठीच लिहिलं होतं, असं वाटतं.

कारण ते तसेच होते. दूरून भेटायला येणारे सुपरस्टार नव्हे, तर आपल्यातलेच एक. रस्ते रंगवणारा मुलगा. देश हादरवून सोडणारा अभिनेता. कारगिलला गेलेला सैनिक. आणि अशा गावांमधल्या शेतकरी कुटुंबांना पुन्हा उभं राहण्यास मदत करणारा माणूस, ज्या गावांची नावंही आपल्यापैकी बहुतेकांना कधी कळणार नाहीत.

नाना, आयुष्याने जे शिकवलं ते कोणतीही शाळा शिकवू शकत नाही, असं तुम्ही म्हणायचात. बाकीचं तुम्ही आम्हाला शिकवलंत.

नाना, तुम्ही गेलात… पण तुमचा आवाज, तुमचा राग, तुमची माणुसकी, आमच्यात कायम राहील.

भावपूर्ण श्रद्धांजली. 🙏

नानांच्या आयुष्याने तुम्हाला स्पर्श केला असेल, तर त्यांना वाहता येणारी सर्वात अर्थपूर्ण श्रद्धांजली म्हणजे ज्या कार्यासाठी त्यांनी आपलं मन ओतलं, त्याला हातभार लावणं. नाम फाउंडेशनचं महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठीचं काम naammh.org वर सुरू आहे.

तुम्ही नानांना कसं आठवाल? तुमचा आवडता नानांचा क्षण, चित्रपट किंवा संवाद खाली कमेंटमध्ये नक्की सांगा.

टीप: या लेखातील नाना पाटेकर यांची वाक्यं त्यांच्या मुलाखतींमधून मराठीत अनुवादित केली आहेत.

Read in English – Nana Patekar (1951–2026): A Tribute

संदर्भ (References)

Nana Patekar dies at 75: A look at his remarkable five-decade career – Business Standard, ८ ऑक्टोबर २०२६

Acclaimed Indian actor Nana Patekar dies aged 75 – Al Jazeera, ८ ऑक्टोबर २०२६

Nana Patekar – Wikipedia

Nana Patekar filmography – Wikipedia

Krantiveer – Wikipedia

Nana Patekar’s NAAM Foundation for affected farmers raises Rs 80 lakh on first day – YourStory

9 Years Journey of Naam Foundation – Benevity

नाना पाटेकर का बड़ा खुलासा, १३ साल की उम्र में शुरू की नौकरी – Navbharat Live

Nana Patekar Is Helping Drought Affected Farmers & Their Families – The Better India

Nana Patekar reveals the death of his eldest son – BollywoodShaadis

Nana Patekar’s mother Nirmala Patekar passes away at 99 – Republic World

Nana Patekar: “When I was just 13…”– quotes collection

Happy birthday Nana Patekar: Interesting facts about the actor – Asianet Newsable

Nana Patekar biography – StarsUnfolded

Bharatpedia: Nana Patekar

नाम फाउंडेशन अधिकृत संकेतस्थळ

Gayatri Sawant

मराठी

नमस्कार, मी गायत्री.

मुंबईत वाढले. आजीच्या गोष्टी ऐकत, आईने शिकवलेल्या म्हणी बोलत, घरच्या सणांच्या गडबडीत. तेव्हा कधी वाटलंच नाही की हे सगळं खास आहे.

माझी मुलगी झाली, आणि एक दिवस मनात आलं: हे सगळं तिच्यापर्यंत कसं पोहोचणार?

त्याच प्रश्नातून आपला मराठी माणूस सुरू झालं. मराठी संस्कृती फक्त आपल्यापुरती राहू नये, ती सर्वांची व्हावी. म्हणून मी मराठीत, रोमन लिपीत आणि इंग्रजीत लिहिते, जेणेकरून कोणीही मागे राहू नये.

इथे जे लिहिते, ते मी जगलेलं, ऐकलेलं आणि मोठ्यांकडून शिकलेलं आहे.

Romanized

Namaskar, mi Gayatri.

Mumbait vaadhle. Aajichya goshti aikat, aaine shikavlelya mhani bolat, gharchya sananchya gadbadit. Tevha kadhi vatlach nahi ki he sagla khaas aahe.

Majhi mulgi zali, ani ek divas manaat aala: he sagla tichyaparyant kasa pohochnar?

Tyach prashnatun Aapla Marathi Manoos suru zala. Marathi sanskruti fakta aaplyapurti rahu naye, ti sarvanchi vhavi. Mhanun mi Marathit, Roman lipit ani Engrajit lihite, jenekarun konihi maage rahu naye.

Ithe je lihite, te mi jagalela, aikalela ani mothyankadun shiklela aahe.

English

Namaskar, I’m Gayatri.

I grew up in Mumbai listening to my grandmother’s stories, repeating the proverbs my mother taught me, and getting lost in the bustle of festivals at home. Back then, I never realised how special it all was.

Then my daughter was born, and one day a thought stayed with me: how will all of this reach her?

Aapla Marathi Manoos began with that question. I don’t want Marathi culture to stay only with us; I want it to belong to everyone. So I write in Marathi, in Romanized Marathi, and in English, so that no one is left out.

Everything here is something I’ve lived, heard, or learned from my elders.